Rozwój przywiązania to proces ściśle powiązany z dojrzewaniem motorycznym, poznawczym, emocjonalnym i społecznym dziecka.
John Bowlby, twórca teorii przywiązania, wyróżnił cztery główne fazy w pierwszych trzech latach życia, jednak współczesne badania rozszerzyły ten model o kolejne etapy obejmujące wiek przedszkolny i młodszy wiek szkolny.
Witaj!
Nazywam się Sebastian Urban, jestem psychologiem z Rzeszowa, a na co dzień pracuję z dziećmi, młodzieżą i dorosłymi. Na moim blogu dzielę się wiedzą psychologiczną w oparciu o rzetelne źródła w taki sposób, aby była zrozumiała i praktyczna.
Dziś zapraszam Cię do zgłębienia tematu, który jest jednym z filarów psychologii rozwojowej, rozwoju przywiązania w dzieciństwie. Pokażę Ci, jak więź z opiekunami kształtuje się od narodzin aż po pierwsze lata szkoły i dlaczego ma ona tak ogromne znaczenie dla całego życia człowieka.
Dla przejrzystości możemy podzielić ten rozwój na trzy główne okresy:
• Wczesne dzieciństwo (0-3 lata)
• Wiek przedszkolny (4-6 lat)
• Młodszy wiek szkolny (7-10/12 lat)
Wczesne dzieciństwo - pierwsze trzy lata życia
1. Orientowanie się i sygnały bez rozróżniania osób (0-2/3 miesiące)
Noworodek od pierwszych chwil życia wyposażony jest w zestaw wrodzonych zachowań takich jak uśmiech, wokalizacja czy podążanie wzrokiem, które mają przyciągnąć opiekuna i utrzymać jego bliskość. Na tym etapie dziecko reaguje w podobny sposób na wszystkich dorosłych.
2. Orientowanie się i sygnały kierowane do wybranych osób (2/3-6 miesięcy)
Dziecko zaczyna wyraźniej wyróżniać jedną lub kilka osób, które są dla niego szczególnie ważne zwykle jest to matka lub osoba pełniąca jej rolę. Sygnały, takie jak uśmiech czy gaworzenie, są coraz częściej kierowane właśnie do tych osób.
3. Utrzymywanie bliskości za pomocą sygnałów i lokomocji (od 6/7 miesiąca do ok. 3 lat)
To moment, w którym system przywiązania działa w pełni. Dziecko zaczyna traktować osoby obce z rezerwą, a matka (lub jej odpowiednik) staje się główną postacią przywiązania. Może pojawić się kilka drugorzędnych postaci przywiązania (np. ojciec, dziadkowie), ale więź z osobą pierwszorzędną jest centralna i niezastąpiona.
Dziecko zaczyna samodzielnie się przemieszczać chodzi za matką, szuka jej, korzysta z niej jako „bezpiecznej bazy” do eksploracji otoczenia oraz „bezpiecznego schronienia” w sytuacjach stresowych.
Bowlby uważał, że pierwszy rok życia to okres sensytywny czas, w którym najłatwiej kształtuje się przywiązanie. To przypomina proces wdrukowania znany ze świata zwierząt.
Monotropia i więzi wielokrotne
W normalnych warunkach to biologiczna matka staje się pierwszorzędną postacią przywiązania, choć rolę tę może pełnić inna osoba. Oprócz niej dziecko nawiązuje więzi z niewielką liczbą osób z najbliższego otoczenia: ojcem, rodzeństwem, dziadkami.
Hierarchia jest jednak wyraźna. Przywiązania nie dzielą się „po równo”, a główna figura przywiązania pozostaje najważniejsza.
Z punktu widzenia ewolucji monotropia zwiększała szanse na przeżycie dziecka. Preferowanie jednej osoby jako opiekuna pozwalało szybciej reagować na zagrożenia i zapewniało spójną opiekę.
Wiek przedszkolny (4-6 lat). Narodziny partnerstwa w relacji
Przed ukończeniem trzeciego roku życia dziecko zwykle nie rozumie powodów, dla których opiekun się oddala czy wraca. Około 3–4 roku życia, wraz z rozwojem zdolności poznawczych i językowych, zaczyna się proces tworzenia wzajemnej relacji wyznaczonej przez cel. Dziecko potrafi uwzględniać zamiary matki, a nawet odłożyć swoje potrzeby bliskości na później.
Zaczynają pojawiać się negocjacje. Maluch może ustalić z rodzicem, kiedy będzie czas na wspólną aktywność czy pocieszenie. Intensywność zachowań przywiązaniowych stopniowo maleje, ale ich istota, potrzeba bliskości, pozostaje.
Młodszy wiek szkolny (7-10/12 lat) - większa samodzielność, wciąż ta sama baza
Dziecko w pierwszych klasach szkoły nadal korzysta z rodziców jako „bezpiecznej bazy”, jednak coraz więcej czasu spędza na samodzielnej eksploracji: w szkole, na wycieczkach, podczas zabawy z rówieśnikami.
Choć bezpośredni kontakt fizyczny z opiekunem jest rzadszy, poczucie bezpieczeństwa pochodzi z przekonania, że rodzice są dostępni i gotowi pomóc w każdej chwili. Wzrasta zdolność do dbania o własne bezpieczeństwo i radzenia sobie w nowych sytuacjach.
Dlaczego ta wiedza jest ważna?
Rozumienie rozwoju przywiązania pozwala rodzicom, nauczycielom i terapeutom lepiej wspierać dziecko na każdym etapie. Pokazuje, jak ogromne znaczenie ma stabilna, czuła i dostępna opieka w pierwszych latach życia. To wtedy powstają fundamenty zaufania, bezpieczeństwa i zdolności do tworzenia relacji na całe życie.
